آیین کهن «پنجاهبهدر» قزوین، سنتی چندصدساله برای شکرگزاری و طلب باران است که هر سال در نوزدهم اردیبهشت با حضور مردم در باغستانهای این شهر برگزار میشود و نمادی از پیوند فرهنگ، طبیعت و همدلی اجتماعی به شمار میآید.
به گزارش خبرآنلاین، در میان آیینهای سنتی ایران، برخی مراسمها چنان با زندگی مردم درآمیختهاند که با وجود گذر قرنها همچنان پابرجا ماندهاند. آیین «پنجاهبهدر» قزوین از جمله همین سنتهای ریشهدار است؛ مراسمی که هر سال در نوزدهم اردیبهشت، یعنی پنجاهمین روز بهار، مردم این شهر را به باغستانهای سنتی و محوطه تاریخی مصلی میکشاند تا در کنار طبیعت، برای بارش باران، برکت زمین و آرامش زندگی دعا کنند.
پنجاهبهدر برای قزوینیها تنها یک گردش ساده در دل طبیعت نیست، بلکه آیینی است که در آن معنویت، فرهنگ بومی و پیوندهای اجتماعی در کنار هم معنا پیدا میکند. در این روز خانوادهها از ساعات بعدازظهر راهی باغستانهای اطراف شهر میشوند، سفرههای سادهای میگسترانند، غذاهای محلی آماده میکنند و در فضایی صمیمی به دعا و شکرگزاری میپردازند؛ رسمی که از گذشتههای دور تاکنون در حافظه فرهنگی مردم قزوین باقی مانده است.
آیینی با پیشینهای چند صد ساله
پژوهشگران فرهنگ عامه معتقدند پیشینه آیین پنجاهبهدر به دورههای پیش از اسلام بازمیگردد و دستکم از زمان شکلگیری شهر قزوین در دوره ساسانیان برگزار میشده است. بر اساس روایتهای تاریخی، این آیین در طول حدود هزار و هشتصد سال همچنان دوام آورده و نسلهای مختلف آن را حفظ کردهاند.
موقعیت جغرافیایی قزوین و وابستگی زندگی مردم به کشاورزی و باغداری، نقش مهمی در شکلگیری چنین مراسمی داشته است. در گذشته بارشهای بهاری برای باغستانهای سنتی و زمینهای کشاورزی اهمیت حیاتی داشت و به همین دلیل مردم برای طلب باران و نزول رحمت الهی در پنجاهمین روز سال گرد هم میآمدند.
اگر در طول بهار بارندگی مناسب بود، مردم در این روز نماز شکر بهجا میآوردند و اگر با کمبود بارش مواجه میشدند، نماز باران میخواندند و برای نزول رحمت الهی دست به دعا برمیداشتند. همین پیوند میان طبیعت، معیشت و باورهای دینی سبب شده است که پنجاهبهدر به یکی از شاخصترین آیینهای بومی قزوین تبدیل شود.
آیینی که تنها در قزوین برگزار میشود
یکی از ویژگیهای مهم پنجاهبهدر این است که این مراسم تقریباً به طور اختصاصی در قزوین برگزار میشود و در دیگر نقاط ایران نمونهای مشابه ندارد. به همین دلیل نیز این آیین در فهرست میراث ناملموس ملی ایران ثبت شده است.
کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند همین ویژگی منحصربهفرد، در کنار پیوند عمیق آن با باورهای مردم، باعث شده است که این مراسم همچنان مورد توجه شهروندان قزوینی باشد و هر سال با حضور گسترده مردم برگزار شود.
در سالهای اخیر نیز تلاش شده است تا در کنار برگزاری سنتی این آیین، برنامههای فرهنگی و هنری مختلفی برای معرفی آن به گردشگران و نسل جوان تدارک دیده شود. برپایی نمایشگاه صنایع دستی، سیاهچادر عشایری، پخت نان و آش محلی و اجرای موسیقیهای سنتی از جمله برنامههایی است که به این مراسم رنگ و بوی فرهنگی بیشتری میدهد.
پنجاهبهدر؛ پیوند طبیعت، معنویت و زندگی اجتماعی
آیین پنجاهبهدر مجموعهای از سنتهای اجتماعی و فرهنگی را نیز در خود جای داده است. حضور خانوادهها در طبیعت، دیدار اقوام و دوستان، تقسیم غذاهای ساده و گفتوگوهای صمیمانه از جمله بخشهای جداییناپذیر این مراسم به شمار میآید.
در این روز بسیاری از خانوادهها غذاهای سنتی آماده میکنند. «دیماج» یکی از مشهورترین خوراکیهای این آیین است که از ترکیب نان خشک محلی، پنیر، گردو، سبزی، پیاز و گاهی کشمش تهیه میشود. در کنار آن، آش رشته، نان و پنیر و سبزی و میوههایی مانند هندوانه نیز در سفرههای مردم دیده میشود.
سادگی این غذاها در عین حال نشانهای از پیوند عمیق این آیین با زندگی سنتی مردم است؛ زمانی که مردم با امکانات ساده اما با دلهایی سرشار از امید و ایمان در کنار یکدیگر جمع میشدند.
رسم سنگچسباندن؛ نمادی از امید و نیت
یکی از رسمهای جالب و نمادین در مراسم پنجاهبهدر، «سنگچسباندن» است. پس از انجام نماز و دعا، برخی افراد چند سنگ کوچک برمیدارند، نیت میکنند و آنها را به دیواره آبانبار قدیمی در محوطه مصلی میچسبانند.
باور عمومی بر این است که اگر سنگ به دیوار بچسبد، حاجت فرد برآورده خواهد شد. اگرچه در نگاه امروز این رسم بیشتر جنبه نمادین دارد، اما همچنان بخشی از حافظه جمعی مردم قزوین محسوب میشود و نسلهای مختلف آن را ادامه میدهند.
آیینهای فراموششده طلب باران
در گذشته، آیینهای دیگری نیز برای طلب باران در قزوین برگزار میشد. یکی از این رسوم «کوسه گلین» نام داشت که بیشتر در روستاها رواج داشت.
در این مراسم، پیرزنی با پارچههای کهنه عروسکی میساخت و همراه با کودکان در کوچهها میگشت. آنها با خواندن اشعار خاص، از خانهها مواد غذایی برای پخت آش جمعآوری میکردند. پس از تهیه آش، آن را میان مردم روستا تقسیم میکردند و باور داشتند که پس از این مراسم باران خواهد بارید. با گذشت زمان این رسم به تدریج از میان رفته، اما یاد آن همچنان در روایتهای محلی باقی مانده است.
باغستانهای قزوین؛ میزبان همیشگی این آیین
محل اصلی برگزاری پنجاهبهدر باغستانهای سنتی قزوین است؛ باغهایی که قرنها همچون کمربندی سبز شهر را در بر گرفتهاند. این باغستانها علاوه بر نقش اقتصادی و زیستمحیطی، بخشی از هویت تاریخی شهر نیز به شمار میروند.
حضور مردم در این باغها در روز پنجاهبهدر، پیوند میان طبیعت و فرهنگ را به شکل ملموسی نشان میدهد. نشستن زیر سایه درختان، شنیدن صدای پرندگان و دیدن جمعهای خانوادگی در گوشهوکنار باغستان، تصویری از آرامش و همدلی اجتماعی را به نمایش میگذارد.
آیینی برای امید و همدلی
شاید راز ماندگاری پنجاهبهدر در همین سادگی و معنای عمیق آن نهفته باشد. این آیین در طول تاریخ توانسته است با نیازهای روحی و اجتماعی مردم هماهنگ شود؛ در گذشته برای بارش باران و رونق کشاورزی دعا میشد و امروز نیز در کنار آن، مردم برای سلامت خانوادهها، امنیت و آینده بهتر نیایش میکنند.
در روزگاری که زندگی شهری بسیاری از سنتها را کمرنگ کرده، برگزاری چنین مراسمهایی نشان میدهد که هنوز هم آیینهای بومی میتوانند مردم را گرد هم بیاورند و حس تعلق اجتماعی را تقویت کنند.
پنجاهبهدر در حقیقت یادآور این واقعیت است که حتی در عصر مدرن نیز سنتهای فرهنگی میتوانند نقش مهمی در حفظ هویت جمعی داشته باشند؛ سنتهایی که در دل طبیعت، در کنار دعا و امید، نسلهای مختلف را به یکدیگر پیوند میدهند و میراثی ارزشمند برای آینده به جا میگذارند.
۲۳۳۲۳۳
