«ماجرای باسواد شدن پیامبر(ص) در یک شب» به شبی بازمیگردد که نخستین آیات سوره علق در غار حرا نازل شد، شبی که برخی آن را آغاز سوادآموزی میدانند، اما آیه ۴۸ سوره عنکبوت از گشوده شدن باب وحی، نه تعلیم دیدن در یک شب، سخن میگوید.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آیات ۴۶ تا ۵۲ سوره سوره عنکبوت در صفحه ۴۰۲ قرآن، ما را به میانه یک گفتوگوی جدی و سرنوشتساز میبرد، گفتوگویی میان مؤمنان و اهل کتاب، میان حقیقتی که آمده و دلهایی که باید آن را بپذیرند یا رد کنند.
بنابر روایت فارس، این آیات، هم شیوه مواجهه با دیگران را ترسیم میکند و هم حقیقتی بزرگ را درباره قرآن و پیامبر آشکار میسازد. اینکه این کتاب ادامه همان مسیر وحی است و انکارش نه از کمبود دلیل، بلکه از لجاجت و ظلم سرچشمه میگیرد.
گفتوگو با اهل کتاب، جدال به شیوهای نیکو
آیه ۴۶ با یک دستور روشن آغاز میشود، با اهل کتاب جز به شیوهای که نیکوتر است مجادله نکنید، مگر با کسانی از آنان که ستم کردهاند. این آیه، اصل گفتوگوی دینی در منطق قرآن را پایهگذاری میکند. اصل بر گفتوگوی منطقی، آرام و بر پایه مشترکات است. قرآن حتی در مقام اختلاف، ادب و انصاف را کنار نمیگذارد.
در ادامه، مؤمنان مأمور میشوند بگویند که ما به آنچه بر ما و بر شما نازل شده ایمان داریم و خدای ما و خدای شما یکی است و ما در برابر او تسلیم هستیم. این بیان تأکید بر ریشههای مشترک توحیدی است. قرآن نمیخواهد دیوار بکشد، میخواهد از نقطههای مشترک، پلی برای فهم متقابل بسازد.
اما در عین حال، مرز حق و باطل را نیز روشن میکند و ظلم و عناد را استثنا میداند.
قرآن، حلقهای از زنجیره وحی
در آیه ۴۷، خداوند میفرماید همانگونه که کتابهای پیشین را نازل کردیم، این کتاب را نیز نازل کردیم. گروهی از اهل کتاب به آن ایمان میآورند و از میان این مردم نیز کسانی به آن ایمان دارند و تنها کافراناند که آیات ما را انکار میکنند.
این آیه نشان میدهد که قرآن پدیدهای جدا از تاریخ وحی نیست، بلکه ادامه همان مسیر است. ایمان به قرآن، در واقع وفاداری به حقیقتی است که پیشتر نیز در قالب تورات و انجیل آمده بود. از این رو کسانی که حقیقتجو باشند، وقتی نشانههای آن را در قرآن میبینند، آن را میپذیرند. انکار، بیشتر ریشه در لجاجت دارد تا ناآگاهی.
پیامبری که درسنخوانده بود
آیه ۴۸ به یکی از روشنترین نشانههای صدق پیامبر اشاره میکند و میفرماید که تو پیش از این، هیچ کتابی نمیخواندی و با دست خود چیزی نمینوشتی وگرنه اهل باطل تردید میکردند. این آیه به ویژگی «امی» بودن پیامبر اسلام اشاره دارد، اینکه او به مکتب نرفته و خواندن و نوشتن نیاموخته بود.
در جامعهای که شعر و سخنوری رواج داشت، آوردن کتابی با آن عمق معارف، انسجام مفهومی و بلاغت بیمانند، از سوی فردی که تعلیم رسمی ندیده، خود نشانهای روشن است. قرآن میخواهد بگوید این کتاب، ساخته ذهن بشر نیست جلوهای از وحی الهی است.
آیات روشن در سینههای اهل علم
در آیه ۴۹ میخوانیم که قرآن، آیات روشنی است در سینههای کسانی که به آنان دانش داده شده و جز ستمگران، کسی آیات ما را انکار نمیکند. این تعبیر، به جای تأکید صرف بر نوشته و کاغذ، بر جایگاه قرآن در سینهها و دلها تأکید میکند.
قرآن کتابی است که پیش از آنکه روی کاغذ باشد، در جانها جای میگیرد. اهل علم، با درک عمق و هماهنگی درونی آن حقانیتش را درمییابند. اما کسانی که انگیزههای نادرست دارند، حتی روشنترین نشانهها را نیز نمیپذیرند. ظلم در اینجا تنها به معنای ستم به دیگران نیست، بلکه ستم به حقیقت و بستن چشم بر نور است.
بهانهجویی در برابر حقیقت
آیات ۵۰ تا ۵۲ به یکی از بهانههای مخالفان میپردازد. آنان میگفتند چرا نشانههایی از سوی پروردگارش بر او نازل نمیشود؟
پاسخ قرآن روشن است: نشانهها نزد خداست و من تنها هشداردهندهای آشکارم. آیا همین کافی نیست که کتابی بر تو نازل کردیم که بر آنان تلاوت میشود؟
در واقع، آنان به دنبال حقیقت نبودند، به دنبال معجزهای مطابق میل خود بودند. قرآن تأکید میکند که بزرگترین نشانه، همین کتاب است، کتابی که سرشار از رحمت و یادآوری برای مؤمنان است. اگر دل آماده باشد همین کلمات، معجزهاند.
در پایان، پیامبر مأمور میشود بگوید خدا میان من و شما گواه کافی است. او آنچه را در آسمانها و زمین است میداند و کسانی که به باطل ایمان آورده و به خدا کفر ورزیدهاند، زیانکاران واقعیاند. این آیه، داوری نهایی را به خدا واگذار میکند. در برابر انکارها و بهانهها، آرامش پیامبر در تکیه بر علم و گواهی خداست.
آیات ۴۶ تا ۵۲ سوره عنکبوت، نقشه راهی است برای مواجهه با جهان پیرامون، هم شیوه گفتوگو را میآموزد، هم پیوستگی تاریخی وحی را یادآور میشود و هم بهانهجویی مخالفان را افشا میکند. در دل این آیات، پیامی روشن نهفته است و آن اینکه حقیقت، روشنتر از آن است که نیازمند نمایشهای پرزرقوبرق باشد؛ اگر دل، اهل انصاف باشد.
تلاوت این آیات را که در صفحه ۴۰۲ قرآن کریم قرار دارد، ببینید و بشنوید.
