«ما طرفدار قدرت حکومت مرکزی و حفظ وحدت ملی و تجدد و اصلاحاتی هستیم که در این مدت با قیمت هزاران رنج و مشقت و تحمل انواع سختی و فشار نصیب کشور ما گشته است...»
امیرمهدی نادری| خبرآنلاین: روزنامه کیهان بیش از هشت دهه عمر دارد و تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی کشور را از دوران پهلوی تا به امروز پوشش داده است. این روزنامه که در دوران مختلف سیاسی ایران نقشآفرینی کرده، همواره یکی از تأثیرگذارترین رسانههای کشور بوده و رویکردهای آن با گذر سالها همواره دستخوش تحولات مختلفی شده استِ تحولاتی که شاید بتوان نمود عینی آن رادر تغییرات مدیران آن دید.
اشرف به فکر روزنامه قوی برای برادر
ظاهراً ایده تأسیس روزنامهای روزانه که به سلطنت گرایش داشته باشد، پس از استعفای اجباری رضا شاه در ۱۵ شهریور ۱۳۲۰، توسط شاهدخت اشرف پهلوی، خواهر دوقلوی قدرتمند محمدرضا شاه مطرح شد. او نخستین بار از طریق همسرش علی قوام که دوست قدیمی مصباحزاده بود، با او تماس گرفت تا برای راهاندازی روزنامه، روزنامهنگار برجستهای را پیدا کنند.» او عبدالحمید فرامرزی (۱۳۰۲-۱۳۵۱) را معرفی کرد که معلم سابق و دوست خانوادگیاش بود. همانطور که شاهدخت بعدها بیان کرد: «در طول ماههایی که در آفریقا [جایی که پدرم از ۱۳۲۱ تا ۱۳۲۳ در تبعید در ژوهانسبورگ زندگی میکرد] بودم، اغلب به این فکر میکردم که چقدر به وسیلهای برای دسترسی به مردم و بسیج حمایت مردمی برای برادرم نیاز داریم. یک روزنامه قوی و خوبتولیدشده به نظر یکی از پاسخها میرسید، و من با یک ویراستار باتجربه [فرامرزی در اوایل ۱۳۲۱] ملاقات کردم که گفت میتواند چنین روزنامهای را با کمک مالی تولید کند.» (دانشنامه ایرانیکا)
سپس او برای مصباحزاده ملاقاتی با شاه جدید ترتیب داد تا حمایت مالی سلطنتی برای انتشار روزنامه روزانه را پیدا کند. در نهایت، روزنامه در ۶ خرداد ۱۳۲۱ از طریق همکاری مصباحزاده و فرامرزی شروع به انتشار کرد. بنیانگذاری و رشد سریع روزنامه کیهان بدون حمایت مالی شاه و امکانات اعتباری ارائهشده توسط جعفر اتحادیه، تاجر برجسته و پدر همسر مصباحزاده، ممکن نبود؛ همچنین بدون توانایی اداری و شبکهسازی روابط عمومی ماهرانه خود مصباحزاده و توانایی ویراستاری فرامرزی که روزنامهنگاری با استعداد و باتجربه بود.
شاه نخست حدود ۵۰۰ هزار ریال به مصباحزاده اعطا کرد تا انتشار یک روزنامه روزانه حرفهای را آغاز کند که گاهگاهی شامل مقالاتی باشد که خدمات ارزشمند رضاشاه را در نوسازی ایران نشان دهد و از تحقیر خاندان سلطنتی خودداری کند، همانطور که به طور گسترده توسط بسیاری از روزنامهها در سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ تمرین میشد. نخستین شماره کیهان که در ۶ خرداد ۱۳۲۱ منتشر شد، مصباحزاده را به عنوان مدیر و سردبیر (مدیر و سردبیر) و عبدالحمید فرامرزی را به عنوان ناشر (دارنده مجوز/ صاحبامتیاز) معرفی کرد. دو سال بعد، شاه مبلغ دیگری به مبلغ ۱.۵۰۰.۰۰ ریال به مصباحزاده اعطا کرد زمانی که او تصمیم گرفت یک دستگاه چاپ قدیمی برای روزنامه بخرد.
مصباحزاده و فرامرزی تا پیش از روزنامه کیهان به مدت دو ماه روزنامهای با نام «ایران» را منتشر میکردند. آنها در شماره ابتدایی این کیهان که در نوبت چاپ عصر ششم خرداد ۲۱ منتشر شد خود را اینگونه معرفی کردند:
«چون نویسندگان روزنامه کیهان، همان کسانی هستند که برای مدت دو ماه روزنامه ایران را منتشر ساختند، گمان میکنیم محتاج نباشند که مرام خود را از سر نو گوشزد [کنیم]. خوانندگان گرامی، در مدت دو ماه روش ما را دیده و ما را شناختهاند. نام روزنامه هیچگونه مناط [معیار] اعتبار نیست و آنچه هست کسانی هستند که یک روزنامه را اداره میکنند. گمانم خوانندگان محترم در این مدت ما را شناخته و دانسته باشند که ما برای [یک واژه افتادگی] قلم به دست گرفته و همت بدین کار گماشتهایم. البته هیچکس هیچ کاری را بدون مقصودی شروع نمیکند ولی مقصود ما قدری از آنچه در بدو امر به نظر میرسد برتر است.
بعد از واقعه شهریور ١٣٢٠ که رجال کشور را بهت و حیرت فرا گرفت و [یک واژه جاافتادگی] در بسیاری از نقاط کشور شیرازه انتظام از هم گسیخت، از هر ناحیه کسی نغمه [یک واژه ناخوانا] ساز گشت و هر زاغ و زغنی بر خلاف مصالح ملک و ملت آواز برداشت. گروهی نوای ارتجاع بلند کردند و جمعی برای ضعیف کردن حکومت مرکزی و از هم پاشیدن شیرازه وحدت ملی همت گماشتند، چند نفر از جوانان تحصیلکرده روشنفکر بیغرض که در آشفتگی بازار آسایش وآرامش [یک واژه ناخوانا] نداشتند و ایشان را به حال پریش میهن دل میسوخت تصمیم گرفتند در حدود قدرت امکان خود در برابر این اوضاع جهاد کنند، و برای این منظور روزنامه آینده ایران را با سبکی که خوانندگان محترم ملاحظه فرمودند راه انداختند و این روزنامه انتشاریافت تا آنکه کسانی [یک واژه ناخوانا] شاید این روش را مخالف مصالح شخصی خود میدیدند از نشر روزنامه جلوگیری کردند و این خود داستانی است شنیدنی که در مقالاتی جداگانه گفته خواهد شد. پس خوانندگان گرامی دانستند که ما طرفدار قدرت حکومت مرکزی و حفظ وحدت ملی و تجدد و اصلاحاتی هستیم که در این مدت با قیمت هزاران رنج و مشقت و تحمل انواع سختی و فشار نصیب کشور ما گشته است...» (کیهان، شماره یکم، ۶ خرداد ۱۳۲۱، ص ۱)
شورش نان و ممنوعیت ۳۵ روزه
شش ماه بعد (در زمان شماره ۱۶۰ کیهان)، در ۱۷ آذر ۱۳۲۱ ش، یک شورش خونین بر سر نان در تهران فوران کرد. معترضان به مجلس و عمارت نخستوزیر حمله، و مغازهها و ساختمانها را غارت و ویران کردند. تعداد زیادی از آنها در برخورد با نیروهای امنیتی زخمی و کشته شدند. نخستوزیر، احمد قوام (قوامالسلطنه)، حکومت نظامی اعلام کرد و تمام ۳۵ روزنامه منتشرشده در تهران را ممنوع کرد. این ممنوعیت حدود چهار هفته طول کشید؛ تا اینکه بالاخره کیهان در ۲۳ دی ۱۳۲۱ ش. انتشار خود را از سر گرفت. در این زمان، مجوز انتشار کیهان به نام مصباحزاده به عنوان ناشر و مدیر (صاحبامتیاز و مدیر مسئول) صادر شد و فرامرزی وظیفه ویراستار کلی را برعهده گرفت عمدتاً مسئول سرمقالات بود سمتی که تا زمان مرگش در سال ۱۳۵۱ همچنان آن را بر عهده داشت.
سردبیران و تغییرات در رویکرد سیاسی و اجتماعی
از آغاز انتشار کیهان در سال ۱۳۲۱ تا انقلاب ۱۳۵۷، پنج روزنامهنگار به عنوان سردبیر کیهان خدمت کردند: ربیع مشفق همدانی، عبدالرسول عظیمی، مهدی سمسار، سیدحسین عدل و امیر طاهری.
سه مرحله متمایز در توسعه کیهان به عنوان یکی از دو روزنامه روزانه اصلی ایران آشکار است: نخستین مرحله در سال ۱۳۲۱ آغاز شد، زمانی که کیهان به عنوان رقیبی قدرتمند در برابر روزنامه اطلاعات ظهور کرد و تا کودتای ۱۳۳۲ ادامه یافت. مرحله دوم دوران رقابت فزاینده با اطلاعات بود که در سال ۱۳۴۰ به اوج خود رسید، در حالی که مرحله سوم با همکاری نزدیک بین این دو روزنامه از سال ۱۳۴۰ تا انقلاب ۱۳۵۷ مشخص میشود.
اطلاعات، با سابقهترین روزنامه در ایران (تأسیس در ۱۳۰۵)، بود که تلاش کرد خودش را به صورت غیررسمی به عنوان بلندگوی دولت معرفی کند. سرمقالههای آن اغلب بیانگر دیدگاههای دولت تلقی میشد. ترتیب ارائه اخبار و عبارات به کار رفته در بیشتر بخشها این گمانها را بیشتر تقویت میکرد. به عبارت دیگر، در حالی که قرار بود روزنامه اطلاعات روزنامهای در ظاهر بیطرف و غیرحزبی بماند، تبدیل به روزنامهای شد که به صورت محافظهکارانه مدیریت میشد و حرکت محتاطانه و همسو با سیاستها و جهت کابینههای موجود را مناسب میدید.
در مرحله نخست انتشار روزنامه، کیهان توانست با سرمقالههای قدرتمند و بیپروای فرامرزی بهسرعت دل و ذهن طبقه متوسط را به دست آورد و از رقیبش اطلاعات، پیشی گیرد. کیهان با گرایشهای چپگرایانه آغاز شد که تا پایان غائله آذربایجان در سال ۱۳۲۵ ادامه یافت، بعد از سقوط فرقه دموکرات آذربایجان بود کیهان جهتگیری خودش را به سوی موضعی مردمگرا، ملیگرا و ضد شوروی تغییر داد.
از جنگ تا رفاقت غولها
در این دوره، بهویژه پس از ۱۳۳۷، کیهان مورد احترام بسیاری از مردم بود. بارها به دنبال تأیید عمومی بود و تلاش میکرد تا در تهیه اخبار و مقالات، در رویکرد به مسائل بحثبرانگیز، در اتخاذ منظر ملی در نکات مطرحشده، و در استفاده از خدمات روزنامهنگاران جوان و مترقی، برتری خود را نسبت به یگانه رقیبش ، اطلاعات، اثبات کند. در این زمینه، همیشه با خواستههای کابینههای موجود همکاری نمیکرد و در نتیجه ادعاهای بیطرفی خود را تقویت میکرد. درنتیجه، تیراژ کیهان روند صعودی را تا سال ۱۳۴۰ نشان داد، به طوری که در یک مقطع تقریباً به ۱۲۰,۰۰۰ نسخه رسید. دوره طولانی رقابت بین دو روزنامه اصلی در سال ۱۳۴۰ به اوج خود رسید؛ حتی گزارشگران استانی آنها در انتشار اخبار و روایتهای فوری با یکدیگر رقابت میکردند. در سال ۱۳۴۰، زمانی که تعارض آنها به سطحی بیسابقه رسید، هر دو مجموعهای از حملات غیرمنتظره و تند را آغاز کردند. اطلاعات که در این تعارض ابتکار عمل بیشتری را در دست داشت، به انتشار جزوهای حاوی مجموعه مقالات تهمتآمیز خود علیه کیهان دست زد.
سالهای پرتلاطم مرحله دوم در سال ۱۳۴۰ با دورهای از آرامش که از طریق میانجیگری برخی افراد سرشناس به وجود آمد، دنبال شد. از سال ۱۳۴۰ به بعد، دو روزنامه روزانه نهتنها در گزارشهای خبری، بلکه در توصیفها و تحلیلها، آگهیها و حتی نرخ هر سانتیمتر ستون، بیش از پیش به یکدیگر شبیه شدند. رقابت بین کیهان و اطلاعات کاهش یافت و گزارشدهی اخبار و ارائه مسائل آنها به حدی شبیه شد که به عنوان یک روزنامه با دو نام مختلف تلقی میشدند. موازی بودن روشهای تحریری، همچنین تیترها، آگهیها، گزارش اخبار خارجی و سایر محتواها، کیهان و اطلاعات را عملاً غیرقابل تشخیص کرد؛ تا جایی که به آنها غولهای دوقلو گفته میشد. نخستین نتیجه این صلح و نزدیکی، کاهش تیراژ کیهان بود.
در دوره دهه ۱۳۴۰-۱۳۵۰، محتوای هیچ دو روزنامهای به اندازه کیهان و اطلاعات شبیه نبود. برای مثال، اگر یکی از این دو، خبری را در اخبار داخلی نامناسب برای چاپ میدانست، دیگری نیز از انتشار آن خودداری میکرد. اگرچه کیهان اخبار بیشتری منتشر میکرد، اما به اندازه اطلاعات سازمانیافته نبود. اطلاعات با مدیریت، اداره و تجربه گستردهاش، در سازماندهی مقالات در سراسر صفحاتش منظمتر بود. به عبارت دیگر، برای هر موضوع خبری جایگاه مشخصی تعیین شده بود و خوانندگان دقیقاً میدانستند کدام ستون حاوی مقالات مورد نظرشان است.
از رسانه سلطنتی تا رسانه انقلابی
با نزدیک شدن انقلاب سال ۱۳۵۷، شورای سردبیری تازهای در کیهان شکل گرفت که رحمان هاتفی در رأس آن قرار داشت. در جریان انقلاب، کیهان به دفاع از اعتراضات مردم پرداخت و شروع به انتشار مصاحبههای انقلابیون با لحن ستایشگری کرد. این اقدام پس از سالها تفاوت میان دو غول روزنامهنگاری ایران را آشکار کرد.
بعد از پیروزی انقلاب اما مصباحزاده از ایران خارج شد و به لندن رفت. او در آنجا هم روزنامه کیهان لندن را راه اندازی کرد که تا اوایل دهه نود همچنان منتشر میشد.
در ۲۲ خرداد ۱۳۵۸ روزنامه اطلاعات با این تیتر از تغییر مالکیت کیهان خبر داد: «یک تاجر آهن روزنامه کیهان را خرید» و در توضیح این خبر نوشت: «او که حاج حسین مهدیان نام دارد اعلام کرد موسسه کیهان را در خدمت اهداف انقلاب اسلامی ایران قرار خواهد داد. حاج مهدیان که در رشته معاملات آهن فعالیت دارد، امروز در گفتوگویی با اطلاعات، خرید این موسسه را رسما تایید کرد و این شایعه را که گروهی از بازاریان در این معامله با او شریک و سهیم هستند نادرست خواند.»
اما برخلاف این ادعاها، سرپرستی کیهان در سالهای ۵۸ و ۵۹ از جانب امام خمینی به ابراهیم یزدی محول شد. در سال ۱۳۵۹ که نشریات تازهای وارد صحنه مطبوعات ایران شده بودند، سیدمحمد خاتمی به جای یزدی با تیم تازهای به سرپرستی ماشاءالله شمسالواعظین در کیهان مستقر شد. این تیم توانست جان تازهای به کیهان بدمند و یاد نیک گذشته آن را تا حدی زنده کند.
در سال ۶۷ با ورود مهدی نصیری به کیهان به عنوان سردبیر، رفتهرفته این روزنامه به بلندگوی مواضع جناحهای افراطی تبدیل شد، که بیش از خبررسانی و آگاهسازی جامعه، به تبلیغ مواضع سیاسی معین گرایش داشت.
در اوایل دهه ۱۳۷۰ و در شرایطی که جنبش اصلاحطلبی نیرو میگرفت، حسین شریعتمداری، به عنوان سرپرست جدید روزنامه کیهانفعالیت خود را آغاز کرد. بعد از این تغییر مدیریتی، کیهان ن، به عنوان تندروترین و فعالترین نشریه مخالف اصلاحات معروف شد و البته با این کارکرد، با ریزش گسترده طرفداران و مشتریان همیشگی و مألوف خود مواجه شد.
منابع
iranicaonline.org
روزنامه کیهان، شماره ۱، ۶ خرداد ۱۳۲۱
روزنامه اطلاعات، ۲۲ خرداد ۱۳۵۸
۲۵۹
