دعا و ذکر راه نزدیکی به خدا هستند و اگر اثر فوریشان دیده نشود، به حکمت الهی و آزمایشهایی برمیگردد که زمینه رشد معنوی و قرب انسان به خدا را فراهم میکند.
به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش :
چرا با اینکه میگویند فلان ذکر یا دعا مثلاً باعث حفظ و حراست انسان میشود ، در عمل این همه شهید میدهیم و گویا اثری آن ذکرها ندارد یا خدا کاری نمیکند!؛ پس دفاع خداوند از بندگان مؤمن، کجاست و چگونه است؟
پاسخ:
دعا و ذکر در زندگی انسانها همچون ابزارهایی برای ارتباط با خداوند و جلب رحمت الهی شناخته میشوند. پرسش از چرایی تحققنیافتن ظاهری آثار ذکر و دعا در مواجهه با حوادث ناگوار، یکی از چالشبرانگیزترین مباحث در مسائل دینداری است. این پرسش، ریشه در درک ما از شیوۀ تعامل ارادۀ مطلق الهی با ارادۀ محدود انسانی دارد.
خداوند قادر است انسان را از هر گزندی حفظ کند؛ اما حفظ حقیقی الهی، گاهی در راستای اهداف والاتر معنا مییابد که ممکن است درک ما از آن محدود باشد. حفظ لزوماً به معنای بقای جسمانی نیست، بلکه ممکن است به معنای حفظ دین، آبرو، عاقبتبهخیری و تعالی روحی باشد. گاهی نصرت الهی، در پیروزی ظاهری تجلی مییابد و گاهی در حفظ ایمان و کرامت فرد در سختترین شرایط. خداوند متعال میفرماید: «ما بهیقین پیامبران خود و کسانی را که ایمان آوردهاند، در زندگی دنیا و [در آخرت] روزی که گواهان به پا میخیزند، یاری میدهیم» (1). وعدۀ نصرت الهی در دنیا و آخرت حتمی است؛ اما شکل و زمان آن به مشیت الهی بستگی دارد.
مهمترین دفاع خداوند، حفظ بندگان از انحراف فکری، سقوط اخلاقی و گمراهی است. او با هدایت، پذیرش توبه و لطف خود، همواره بندگان را به سمت کمال فرامیخواند.
آزمایش، سنت الهی
خداوند متعال میفرماید: «بهیقین همۀ شما را با چیزی از ترس، گرسنگی و کاهش در مالها و جانها و میوهها آزمایش میکنیم؛ و بشارتده به استقامتکنندگان» (2). این آیه بهصراحت بیان میکند که آزمایش با ترس، گرسنگی و ضرر در مال و جانبخشی از سنت الهی برای مؤمنان است. شهادت نیز میتواند در همین راستا، آزمونی برای قرب الهی باشد. این آزمایشها فرصتی برای رشد و تعالی روحی انسانها هستند. بنابراین دعا و ذکر میتوانند به انسانها کمک کنند تا در مواجهه با مشکلات، صبر و استقامت بیشتری داشته باشند. خداوند حکیم است و اراده او فراتر از درک ماست. ممکن است ما درک نکنیم که چرا برخی از بندگان مؤمن دچار مشکلات و رنجها میشوند. در قرآن آمده است: «خداوند هیچکس را جز به اندازۀ تواناییاش، تکلیف نمیکند» (3)؛ یعنی خداوند هر انسانی را بر اساس تواناییهایش آزمایش میکند؛ ازاینرو ممکن است شهادت و رنجها هم بخشی از این آزمایش باشند.
قانون علیت در نظام هستی
خداوند نظام هستی را بر اساس قوانین یا سننی بنا نهاده است که در این نظام، اسباب و مسببات نقش دارند. دعا و ذکر یکی از این اسباب و مؤثر در عالم هستند؛ اما نه به گونهای که تمام قوانین دیگر را نادیده بگیرند. در قرآن کریم آمده است: «و هنگامی که بندگان من از تو درباره من سؤال کنند، [بگو] من نزدیکم؛ دعای دعاکننده را به هنگامی که مرا میخواند، پاسخ میگویم؛ پس باید دعوت مرا بپذیرند و به من ایمان بیاورند، تا راه یابند [و به مقصد برسند]» (4).
این آیه نشاندهندۀ پاسخگویی خداوند به دعاهای بندگانش است؛ اما این پاسخ به معنای وقوعنیافتن مشکلات نیست. دعا همچون اسلحۀ مؤمن و ارتباط مستقیم با منبع قدرت لایزال است. روایات متعددی بر قدرت دعا در تغییر تقدیرات تأکید دارند؛ اما این تأثیرگذاری، مطلق و بدون قیدوشرط نیست. دعا خواست ما را به پیشگاه الهی میبرد و خداوند، طبق علم و حکمت بینهایت خود، بهترین اجابت را که گاهی با خواست ظاهری ما متفاوت است، مقدر میسازد؛ یعنی کیفیت استجابت در ید مشیت الهی است. اجابت دعا همیشه به معنای برآوردهشدن خواست ظاهری ما نیست، بلکه به معنای تحقق بهترین مصلحت در چارچوب اراده الهی است. اراده خداوند همواره بر اساس مصلحت تام و کمال مطلق استوار است. گاهی مصلحت فردی در بقای اوست؛ اما گاهی مصلحت جمعی یا کمال نهایی فرد، در شهادت او نهفته است.
شهادت، اوج ایثار و قرب
شهادت در نگرش اسلام، یکی از بالاترین درجات نزد خداوند شناخته میشود. در قرآن آمده است: «و به آنها که در راه خدا کشته میشوند، مرده نگویید، بلکه آنان زندهاند، ولی شما نمیفهمید» (5). این آیه نشان میدهد که شهیدان زندهاند و نزد خداوند مقام والایی دارند؛ بنابراین شهادت نهتنها پایان زندگی نیست، بلکه آغاز یک زندگی دیگر و نزدیکتر به خداوند است. شهیدان با فداکردن جان خود به بالاترین مقامات معنوی دست مییابند و مدافع ارزشهای الهی هستند.
قرآن میفرماید: «خداوند از مؤمنان، جانها و اموالشان را خریداری کرده که [در برابرش] بهشت برای آنان باشد» (6). این آیه نشان میدهد که خداوند جان و مال مؤمنان را در ازای بهشت میخرد که خود نشاندهندۀ ارزش بالای شهادت است.
نقش دعا و ذکر
ذکر و دعا، پیش از هر چیز، آثار عمیقی بر درون انسان میگذارد. دعا آرامشبخش روح است؛ از طرفی منجر به تقویت ایمان انسان میشود. افزون بر این، جلبکنندۀ رحمت الهی و موجب نورانیت قلب است. این تأثیرات، اگرچه لزوماً منجر به دفع بلا بهصورت ظاهری نمیشوند، توان رویارویی با بلا را افزایش میدهند و به انسان قدرت تحمل و پایداری میبخشند. دعا و ذکر به معنای پناهبردن به منبع قدرت مطلق است؛ این پناهندگی خود نوعی حراست است؛ حراست از روح و جان در برابر ناامیدی و ضعف.
نتیجه:
تحققنیافتن ظاهری آثار برخی ذکرها و دعاها در مواجهه با شهادت، به معنای بیاثربودن آنها یا عدم دفاع خداوند نیست، بلکه این امر ریشه در درک عمیقتر مفاهیم تقدیر، اختیار و هدف غایی خلقت دارد. حفظ الهی، فراتر از بقای صرف جسمانی است و حفظ دین، روح و رسیدن به کمالات معنوی را دربر میگیرد. شهادت در این منظومه نه شکست، بلکه اوج ایثار، پیروزی در دفاع از حق و رسیدن به حیاتی ابدی و متعالی است. دعا و ذکر ابزارهایی برای نزدیکی به خداوند و جلب رحمت او هستند؛ اما این به معنای وقوعنیافتن مشکلات نیست. دعا و ذکر اگرچه میتوانند سبب دفع بلا شوند، در چارچوب سنتهای الهی و مصلحت تام خداوند عمل میکنند و مهمتر از همه، توان درونی و معنوی مؤمن برای رویارویی با سختیها و رسیدن به قرب الهی را افزایش میدهند. نصرت و دفاع خداوند در هدایت، یاریرساندن به مؤمن در مسیر حق و رقمزدن سرانجام نیکوی معنوی او متجلی میشود؛ حتی اگر این مسیر با فداکاری و از خودگذشتگی همراه باشد. خداوند حکیم است و اراده او فراتر از درک ماست. شهادت و رنجها ممکن است بخشی از آزمایشهای الهی باشند؛ با این وجود، دعا میتواند به ما آرامش و قدرت روحی ببخشد؛ بنابراین باید به دعا و ذکر ادامه دهیم و به حکمتهای الهی ایمان داشته باشیم.
پینوشتها:
1. «إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَیَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهَادُ» (غافر: 51).
2. «وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ» (بقره: 155).
3. «لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا» (بقره: 286).
4. «وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ ۖ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ ۖ فَلْیَسْتَجِیبُوا لِی وَلْیُؤْمِنُوا بِی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ» (بقره: 186).
5. «وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ ۚ بَلْ أَحْیَاءٌ وَلَٰکِنْ لَا تَشْعُرُونَ» (بقره: 154).
6. «إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَیٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ» (توبه: 111).
