استاد دانشگاه تهران و پژوهشگر مطالعات اسرائیل، در گفتوگو با خبرآنلاین با اشاره به تجربه ایران پس از فتح خرمشهر، نسبت به تکرار یک دوراهی زیانبار در شرایط کنونی هشدار داد و تأکید کرد که استراتژیستهای جمهوری اسلامی باید راهی برای خارج کردن ایران از این چرخه پیدا کنند.
خبرآنلاین- زهره نوروزپور: در شرایطی که پس از ماهها درگیری نظامی، تنش میان ایران و آمریکا بار دیگر در اطراف خلیج فارس و تنگه هرمز شدت گرفته و همزمان واشنگتن فشارهای اقتصادی و تحریمی علیه تهران را تشدید کرده است، آینده این تقابل و مسیر تحولات منطقه بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است. حملات آمریکا به تنگه هرمز و خارگ و حملات پیشدستانه ایران به مواضع آمریکا در اردن و هدف گیری ناوشکنهای آمریکایی گواه از راهبرد جدید در منطقه دارد. ظاهرا تهران دکترین نظامی خود را به شکست محاصره دریایی سوق داده است.
از سوی دیگر، ادامه این وضعیت تنها به روابط ایران و آمریکا محدود نمانده و پیامدهای آن به کل معادلات امنیتی و اقتصادی منطقه کشیده شده است. کاهش شدید تردد دریایی در تنگه هرمز، هدف قرار گرفتن نفتکشها و افزایش نگرانیها درباره صادرات نفت، این بحران را از یک رویارویی صرفاً سیاسی و نظامی فراتر برده و آن را به مسئلهای با پیامدهای مستقیم برای امنیت انرژی و اقتصاد منطقه و جهان تبدیل کرده است. در چنین شرایطی، همزمان با ادامه فشارهای واشنگتن، تلاشهایی نیز برای باز نگه داشتن مسیرهای دیپلماتیک و جلوگیری از گسترش جنگ در جریان است.با اینحال حملات شب گذشته نشان داد که دیگر مساله میان دو کشور سیاسی نیست بلکه حالا علنا جنگ بر سر انرژی آغاز شده است. در این میان مسائل دیگر منطقه خود حدیثی مفصل است. تحولات جنوب لبنان، کرانه باختری، حملات مکرر اسرائیل به سوریه در آستانه انتخابات نگرانیها را برای تشدید جنگ شدت بخشیده است. ناظران معتقند این وضعیت به معنای این است که نخست وزیر اسرائیل برای پیروزی در انتخابات دست به هر اقدامی خواهد زد.
پرسش مهم این است که آیا ادامه فشار نظامی و اقتصادی میتواند ایران را به تغییر محاسبات خود وادار کند یا آنکه این رویکرد، خطر ورود منطقه به دور تازهای از درگیری را افزایش خواهد داد.
دکتر سیدهادی برهانی، استاد دانشگاه تهران و پژوهشگر مطالعات اسرائیل، در گفتوگو با خبرآنلاین با اشاره به این تحولات، معتقد است برای فهم وضعیت کنونی باید نقش اسرائیل، سیاست آمریکا در قبال ایران و تغییرات ایجادشده در مناسبات منطقهای را در کنار یکدیگر دید. او در این گفتوگو همچنین درباره پیامدهای ادامه تقابل ایران و اسرائیل، نقش کشورهای منطقه در کاهش تنش، آینده روابط تهران با کشورهای عربی و ترتیبات امنیتی جدید منطقه سخن گفت و بر اهمیت تغییر رویکرد ایران در قبال محیط پیرامونی خود تأکید کرد.
برهانی همچنین به نقش کشورهایی مانند عمان و قطر در ایجاد کانالهای ارتباطی میان تهران و واشنگتن، جایگاه ایران در ترتیبات امنیتی در حال شکلگیری منطقه و چشمانداز روابط ایران و عربستان پرداخت؛ موضوعاتی که در شرایط تشدید همزمان فشارهای اقتصادی و نظامی، میتواند بر مسیر آینده بحران ایران و آمریکا تأثیرگذار باشد.
اسرائیل به آمریکا گرا داد که نظام ایران سرنگون نمیشود مگر با فشار بر مردم
*** آیا میتوان تحریمهای اقتصادی اخیر آمریکا علیه ایران را نتیجه تغییر راهبرد اسرائیل و آمریکا از «فشار نظامی بر حاکمیت» به «فشار اقتصادی بر جامعه» دانست؟
بله. به این خاطر که اسرائیل در طول چند دهه اخیر نقش اصلی را در افزایش فشار بر ایران ایفا کرده است. در این مسیر، محور اصلی تحرکات اسرائیل کشورهای غربی و به ویژه آمریکا بوده است. در تمامی این سالها اسرائیل تلاش کرده ایران را به عنوان تهدیدی خطرناک برای غرب نشان دهد. افراطی گری و غرب ستیزی برخی جریانها و محافل در ایران خوراک لازم برای این تبلیغات ایران ستیزانه اسرائیل را فراهم کرده است. در کنار این، اسرائیل همواره تلاش کرده است مانع نزدیکی ایران و غرب و حل و فصل اختلافات و مشکلات میان طرفین شود.
در موج اخیر حمله به ایران نیز این اسرائیل بود که از طریق فریب ترامپ و دستگاه حاکمه آمریکا، آنها را به حمله به ایران مجاب نمود. این امر با نشان دادن در باغ سبز و دروغگویی در مورد سرنگونی قریب الوقوع نظام در ایران انجام شد. پس از حدود شش ماه حمله های نظامی به ایران مشخص شد نظام ایران در اثر این حملات قابل سرنگونی نیست. در این شرایط که آمریکا از حمله به ایران ناامید شده بود اسرائیل طرح تحریم حداکثری را به آمریکا و ترامپ پیشنهاد کرد.
نتانیاهو اخیرا در اظهاراتی به این امر اذعان کرد. این طرح در واقع تغییر سیاست جنگی آمریکا از هدف گرفتن سران و رهبران نظام به حمله و فشار بر مردم عادی و شهروندان است.
برای آمریکا مشخص شد حمله به مراکز نظام و کشتن رهبران دستاوردی برای آمریکا ندارد. از اینرو این سیاست اینک به سیاست خفه کردن مردم از طریق فشار اقتصادی تبدیل شده است و این برای آمریکا و اسرائیل که خود را دوست مردم و دشمن نظام معرفی می کردند یک افتضاح تمام عیار است.
در واقع این دو مجبور شدند ژست دوستی با مردم ایران را کنار بگذارند و از طریق تحریمهای اقتصادی بیرحمانه و کور خود مردم را هدف قرار دهند. در این تحریم مردم عادی و به ویژه اقشار ضعیف تر آسیب می بینند و این آسیب نتیجه مستقیم تحریمها و در واقع نتیجه توصیه اخیر نتانیاهو به ترامپ است.
تا وقتی در این دو حوزه مشکلات ایران حل نشود ایران در برابر اسرائیل آسیب پذیر باقی خواهد ماند
*** سناریوی مطلوب شما برای خروج از بنبست کنونی چیست و چه پیششرطهایی ضروری است؟
اگر ایران بخواهد مشکلات سیاست خارجی خود را حل کند و به جایگاهی مناسب در صحنه بین الملل دست یابد لازم است مشکلات خود را در دو حوزه مهم حل و فصل نماید. اولا مشکلات با کشورهای منطقه حل و فصل شود و دوستی واقعی و روابطی پایدار با این کشورها شکل بگیرد و ثانیا مشکلات روابط با غرب حل و فصل شود. تا در این دو حوزه مسائل کشور حل نشود امید به بهبود جایگاه جهانی ایران و پایان یافتن مشکلات بین المللی آن نیست.تا وقتی در این دو حوزه مشکلات ایران حل نشود ایران در برابر اسرائیل آسیب پذیر باقی خواهد ماند.
وضعیت فعلی ایران به سود اسرائیل است
اسرائیل مایل است ایران منزوی و منفور باقی بماند تا هر اتهامی به آن بچسبد و هر سیاستی علیه آن قابل پذیرش و در نتیجه قابل اجرا باشد. سود اسرائیل در حفظ وضعیت فعلی ایران و انزوای آن در منطقه و غرب است. استراتژیستهای جمهوری اسلامی باید به این نکته کلیدی توجه کنند و با ابتکارات درست ایران را از این دایره زیانباری که در آن گرفتار آمده بیرون بکشند. ایران باید با درک درست بازی موجود از چنگ بازی بازنده ای که اسرائیل بر آن تحمیل کرده خلاص شود. این کار بدون اتخاذ تصمیمات شجاعانه و آگاهانه میسر نیست. یکی از موانع این کار مشکلات داخلی است. هرگاه ایران بخواهد وارد مسیر درست شود و از دسترس دست خبیث اسرائیل دور شود، عده ای جاهل و نادان در داخل تحریک می شوند تا علیه اصلاح مسیر قیام کنند. نیات بسیاری از این جماعت خیر است اما متاسفانه فاقد درک راهبردی از موضوع هستند و نمی توانند نتیجه فرآیندهای مختلف را به خوبی ببینند و اسیر ظاهربینی می شوند. هدف آنها خدمت به ایران است اما در عمل به تحقق اهداف اسرائیل کمک می کنند. این مشکل چالشی برای اصلاح امور و سرمایه ای برای پیشبرد سیاست ایرانی اسرائیل است.
عده ای افراطی که تصویر غلط و اغراق شده ای از قدرت ایران به دست می دهند منبع اصلی این رویکردهای نادرست و چه بسا فاجعه بار هستند. آنها هر دستاوردی، هر چند درخشان، در صحنه دیپلماسی و تعامل با قدرتهای دیگر را کوچک و اندک و حتی ننگین و خیانت بار می دانند و لذا هر گونه راه حلی برای تفاهم با طرفهای درگیر را رد می کنند و به این ترتیب ایران را در تنشی دائمی با قدرتهای جهان نگاه داشته اند.
شاید یک بار دیگر مشکل «فتح خرمشهر» تکرار شده باشد
*** با اینحساب درگیری مستقیم ایران با اسرائیل به نفع چه کسی است؟
استمرار وضعیت فعلی به نفع ایران ارزیابی نمی شود. به نظر می رسد ایران فرصت خوبی را از دست داده است. شاید یک بار دیگر مشکل «فتح خرمشهر» تکرار شده باشد. یادداشت تفاهم یک دستاورد باارزش بود. منبع اصلی این اشتباهات در ایران ارائه تصویری غلط و خودستایانه از قدرت ایران و جایگاه آن در جهان است. ایران در جهان جایگاه مشخص و محدودی دارد. در این زمینه باید به آمار و ارقام تکیه کرد نه خیالات و اوهام. ایران یک ابرقدرت نیست و باید به اندازه قدرت واقعیش رفتار کند و توقع داشته باشد. عده ای افراطی که تصویر غلط و اغراق شده ای از قدرت ایران به دست می دهند منبع اصلی این رویکردهای نادرست و چه بسا فاجعه بار هستند. آنها هر دستاوردی، هر چند درخشان، در صحنه دیپلماسی و تعامل با قدرتهای دیگر را کوچک و اندک و حتی ننگین و خیانت بار می دانند و لذا هر گونه راه حلی برای تفاهم با طرفهای درگیر را رد می کنند و به این ترتیب ایران را در تنشی دائمی با قدرتهای جهان نگاه داشته اند. همچنانکه می بینیم هزینه این تنش بسیار بالاست و تمامی ظرفیتهای کشور را می بلعد. بنابراین نمی توان وضعیت فعلی را به نفع ایران ارزیابی نمود.
مایه تاسف است که اسرائیل در امان است اما کشورهای منطقه در حال آسیب دیدن
*** درگیری مستقیم ایران با اسرائیل به نفع چه کسی است؟
این موضوع ابعاد مختلفی دارد. از یک سو مایه تاسف است که اینک اسرائیل که عامل اصلی تجاوز فعلی و همه جنایات مربوطه علیه ایران است خود از این جنگ و خسارات آن برکنار مانده و هزینه ای نمی پردازد. در واقع اینک همه کشورهای منطقه به جز اسرائیل از تنش کنونی متضرر می شوند و ضرر همه کشورهای منطقه در نهایت به نفع اسرائیل است چون منطقه را ضعیف می کند و وقتی منطقه ضعیف باشد توان ایستادگی یا رقابت با اسرائیل را ندارد. از سوی دیگر تجربه چند سال درگیری با اسرائیل نشان داده است ظرفیت نظامی و امنیتی موجود در کشور آماده نبرد با اسرائیل نیست.
ایران باید به کشورهای منطقه اجازه دهد راهی آبرومندانه برای خروج از این مخمصه پیدا کنند وبه کشورهای اسلامی منطقه مانند ترکیه و قطر و عمان اعتماد کند
اسرائیل بر ایران اشراف اطلاعاتی دارد. نیروی هوایی این رژیم به همه مناطق کشور دسترسی دارد و از آن طرف قدرت دفاعی اسرائیل جدی است و در نتیجه خسارات و تلفات وارده به اسرائیل به دلیل حملات پهبادی یا موشکی قابل مقایسه با خسارات و تلفات ما نیست. این عدم توازن به بازدارندگی و توان دفاعی ایران لطمه زده است. این مشکل در کوتاه مدت قابل حل نیست. ایران باید به کشورهای منطقه اجازه دهد راهی آبرومندانه برای خروج از این مخمصه پیدا کنند. ایران باید به کشورهای اسلامی منطقه مانند ترکیه و قطر و عمان اعتماد کند. تنها همکاری و هم افزایی کشورهای منطقه می تواند جلوی تجاوزات اسرائیل را بگیرد و تحولات فعلی متاسفانه نه تنها در این راستا نیست بلکه خلاف جهت آن است. درگیری و تنش میان ایران و کشورهای اسلامی در حال افزایش است. این امر چشم انداز مسئله را تیره و تار می کند. برنده اصلی چنین شرایطی اسرائیل خواهد بود.
نتانیاهو در سوریه، لبنان، غزه و ایران دستآوردسازی درخشانی نداشته باشد سقوط او حتمی است
*** با توجه به تشدید عملیات اسرائیل در لبنان در کنار حملاتش به غزه و اقدامات شهرکنشینیان در کرانه باختری، آیا فکر میکنید که نتانیاهو در آستانه انتخابات قصد ایجاد درگیری جدیدی با ایران دارد؟
در کمتر از دو ماه دیگر انتخابات پارلمانی اسرائیل برگزار می شود. این انتخابات مهمترین فرآیند در نظام سیاسی اسرائیل است. نتیجه این انتخابات سرنوشت اسرائیل و همچنین سرنوشت نتانیاهو را مشخص می کند. نتانیاهو و هم پیمانان او از نظر افکار عمومی و نظرسنجیها در وضعیت خوبی قرار ندارند و از اپوزیسیون ضدنتانیاهو عقب هستند. اگر نتانیاهو بخواهد بماند و از شکست در این انتخابات دور شود باید در مدت باقیمانده دستاوردی درخشان ارائه نماید. این دستاورد سریع با استفاده از نیروی نظامی حرفه ای و موثر اسرائیل امکان پذیر است. برای مثال نمی توان در مدت کوتاه باقیمانده در اقتصاد یا تجارت اسرائیل شق القمر کرد و دستاوردی درخشان آفرید. اسرائیل برای این قدرت نمایی نظامی می تواند در یک جبهه یا همه جبهه های موجود یعنی غزه، لبنان، سوریه و ایران دستاورد سازی کند. بدون دستیابی به چنین دستاوردهایی سقوط نتانیاهو حتمی به نظر می رسد و نتانیاهو سیاستمدار مغرور و قدرت طلبی است که بعید است به آسانی تن به چنین شکستی دهد.
اگر ایران و لبنان بهانه ای به دست آمریکا بدهند، دست نتانیاهو هم برای حملات باز میشود
یک مشکل اصلی نتانیاهو برای این دستاوردسازی مخالفت آمریکا و ترامپ با حملات اسرائیل است. در واقع ترامپ با تشدید تنش و حمله اسرائیل به غزه، سوریه و ایران و حتی لبنان موافق نیست. اما بدش نمی آید از اسرائیل به عنوان یک اهرم یا لولوخورخوره استفاده کند. این امر به ویژه در مورد ایران و لبنان مصداق دارد. اگر ایران و لبنان بهانه ای به دست آمریکا بدهند و تنش را افزایش دهند آمریکا به آزاد کردن دست اسرائیل در این کشورها میل خواهد کرد.
این بلوک از قدرتهای اسلامی واجد قدرتی جدی برای متوقف کردن تجاوزهای اسرائیل است
*** کمی هم بریم سراغ کشورهای همسایه؛ درباره پیمان مکه چه تغییری در معادلات امنیتی منطقه ایجاد میکند و ایران در قبال شکلگیری این ائتلاف چه رویکردی باید در پیش بگیرد؟
پیمان مکه در درجه اول پیمانی برای حمایت از منطقه در برابر قلدریهای اسرائیل است. این پیمان می خواهد جایگزین پیمان ابراهیم شود. در پیمان ابراهیم طراحی شده بود کشورهای عربی منطقه امنیت خود را از طریق هم پیمانی با اسرائیل جستجو کنند. اما این موضوع در پیمان مکه به هم پیمانی با قدرتهای اسلامی (پاکستان و ترکیه) تبدیل شده است.
همچنین این پیمان وابستگی امنیتی کشورهای عربی و اسلامی به آمریکا را کم می کند. رویکرد این پیمان به ایران به سیاست منطقهای و امنیتی ایران بستگی دارد. اگر ایران موضع منفی در قبال امنیت کشورهای عربی خلیج فارس بگیرد این پیمان می تواند علیه ایران عمل کند اما اگر ایران موضع مثبتی در قبال این کشورها و امنیت آنها بگیرد می تواند به پیمان مکه بپیوندد و این اقدام می تواند قویترین و محکم ترین ائتلاف قدرتهای اسلامی در برابر اسرائیل را ایجاد کند. این بلوک از قدرتهای اسلامی واجد قدرتی جدی برای متوقف کردن تجاوزها و توسعه طلبی ها و قلدریهای اسرائیل در منطقه است.
دوحه و مسقط در برابر پروژه تنشافزایی در منطقه
*** عمان و قطر در معادلات فعلی ایران و آمریکا چه نقشی ایفا میکنند و مهمترین موانع پیش روی تلاشهای آنها برای کاهش تنش میان تهران و واشنگتن چیست؟
عمان و قطر نقش بسیار مثبتی در میانجی گری میان ایران و آمریکا بازی می کنند. در واقع این دو کشور تلاش دارند سیاستهای خصمانه و خبیثانه اسرائیل در منطقه را، که به دنبال جنگ افروزی و تشدید تنش میان ایران و آمریکاست، خنثی نمایند. هر دو کشور نقش زیادی در تحولات مثبت و مسالمت آمیز میان ایران و آمریکا داشتند اما اسرائیل نیز بیکار ننشسته و پیوسته در صدد خنثی کردن اقدامات سازنده و صلحجویانه این دو کشور است. در واقع الان دو نیروی مهم در خاورمیانه و در جریان تنش میان ایران و آمریکا عمل می کنند. از یک طرف اسرائیل نیرویی مخرب است که تلاش می کند تنش میان ایران و آمریکا را افزایش دهد و در سوی دیگر کشورهای دوست به ویژه عمان و قطر تلاش می کنند تنش ها میان این دو را کاهش دهند.
خصومت زیانبار باید به همکاری سازنده تبدیل شود/ایران و عربستان زمینه های بسیاری برای همکاری و دوستی دارند
*** با توجه به منافع و اختلافات مشترک ایران و عربستان، آینده روابط دو کشور را چگونه ارزیابی میکنید و چه عواملی میتواند مسیر این روابط را به سمت همکاری یا تقابل سوق دهد؟
بین ایران و عربستان به دلایل ژئوپولیتیکی و جغرافیای و اقتصادی زمینه های رقابت وجود دارد. این رقابت در خلیج فارس، بازار نفت و زمینه های دیگر وجود داشته و خواهد داشت. اما این به منزله خصومت نیست. قدرتهای بسیاری در جهان هستند که رقابت میان خود را عاقلانه و مصلحت جویانه مدیریت می کنند و از آن سود می برند اما کشیده شدن به سوی خصومت و دشمنی خسارت بار و فاجعه بار است. در کنار این زمینه های رقابت، دو کشور ایران و عربستان زمینه های بسیاری برای همکاری و دوستی و تشریک مساعی دارند. در دوران ملک فیصل روابط ایران و عربستان به روابط سازنده ای تبدیل شده بود اما عمدتا روابط دو کشور درست اداره نشده است و دو کشور نه تنها از این روابط سود نبرده اند بلکه دچار زیان و خسارت شده اند. البته این روابط خصمانه تنها محصول بی سیاستی و نادانی سیاستمداران دو کشور نیست بلکه کشورهایی که از این خصومت سود می برند به ویژه اسرائیل حتما در این فرآیند نقش دارند.
315
