استاد دانشگاه جورج واشنگتن میگوید: «در واقع دولت آمریکا با دو مسئله مواجه بود. یکی ارزیابیهای امنیتی که رئیس سیا و مقامات نظامی ارائه داده بودند. و دیگری آنچه در ملاقات بنیامین نتانیاهو نخستوزیر اسرائیل و دونالد ترامپ رئیس جمهور ایالات متحده در ۱۱ فوریه گذشت و گفتند که عملیات علیه ایران بسیار ساده خواهد بود و منجر به رژیمچنج میشود.»
خبرآنلاین-مهسا مژدهی: تصمیم برای ورود به جنگ، بیش از هر چیز آزمونی از عقلانیت سیاسی و دقت در برآورد واقعیتهاست؛ آزمونی که به نظر میرسد در مورد حمله آمریکا به ایران، با تردیدهای جدی همراه بوده است.
روایتها نشان میدهد که با وجود هشدارهای مکرر نهادهای امنیتی و نظامی درباره پیامدهای احتمالی، از جمله واکنش سریع ایران و حتی سناریوی بستن تنگه هرمز، این نگرانیها در فرآیند تصمیمگیری نادیده گرفته شدند. تکیه بر برتری هوایی و تصور «شوک و بهت» بهعنوان راهی برای تسلیم سریع، بار دیگر این پرسش قدیمی را زنده میکند که آیا قدرت نظامی بهتنهایی میتواند اهداف سیاسی را محقق کند؟ تجربههای تاریخی از ویتنام تا عراق پاسخ منفی میدهند. در این میان، آنچه بیش از همه به چشم میآید، شکاف میان ارزیابیهای کارشناسی و تصمیم نهایی است؛ شکافی که میتواند هزینههای پیشبینینشدهای به همراه داشته باشد.
اکنون و با گذشت زمان، نهتنها میزان دقت این محاسبات زیر سوال رفته، بلکه اثرات بلندمدت آن بر موازنههای منطقهای و اعتماد به چتر امنیتی آمریکا نیز به موضوعی قابل تأمل تبدیل شده است.
برای بررسی این موضوع در خبرآنلاین با سینا عضدی با استاد دانشگاه جورج واشنگتن در خبرآنلاین به گفتگو نشستهایم:
***تصمیم دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا برای حمله به ایران تا چه اندازه مبتنی بر فرآیند منطقی و ارزیابیهای معتبر بود؟ آیا ترامپ و دولت او ابعاد مختلف نتایج جنگ و واکنشهای ایران را در نظر گرفته بودند؟
زمانی که رئیس ستاد کل ارتش آمریکا به ترامپ اخطار داده بود که ایران ممکن است تنگه هرمز را ببندد، ترامپ گفته بود که ایران خیلی زودتر از این تسلیم خواهد شد و دلیلی برای نگرانی وجود ندارددر واقع دولت آمریکا با دو مسئله مواجه بود. یکی ارزیابیهای امنیتی که رئیس سیا و مقامات نظامی ارائه داده بودند. و دیگری آنچه در ملاقات بنیامین نتانیاهو نخستوزیر اسرائیل و دونالد ترامپ رئیس جمهور ایالات متحده در ۱۱ فوریه گذشت و گفتند که عملیات علیه ایران بسیار ساده خواهد بود و منجر به رژیمچنج میشود.
همان موقع هم گفته شده بود که این ارزیابی درست نیست و چنین اتفاقی نخواهد افتاد. با این حال، ترامپ تصمیم گرفته بود که این کار انجام شود. حتی زمانی که رئیس ستاد کل ارتش آمریکا به ترامپ اخطار داده بود که ایران ممکن است تنگه هرمز را ببندد، ترامپ گفته بود که ایران خیلی زودتر از این تسلیم خواهد شد و دلیلی برای نگرانی وجود ندارد.
بنابراین مسئله اصلی این است که ارزیابیها انجام شده بود و اخطارها داده شده بود، اما ترامپ تصمیم گرفته بود این اخطارها و ارزیابیها را در نظر نگیرد و اقدام به حمله کند.
با نیروی هوایی نمیتوان یک کشور را وادار به تسلیم کرد
*** تکیه بیش از حد بر حملات هوایی بدون در نظر گرفتن پیچیدگیهای جغرافیایی ایران چه تأثیری بر نتیجه داشت؟
نیروی هوایی ابزار بسیار موثری برای نابودی و تخریب است، ولی ابزار مناسبی برای دستیابی به نتایج سیاسی نیستدرباره حملات هوایی باید گفت که این تصمیم بر این اساس بود که نیروی هوایی آمریکا پیشرفتهترین و بزرگترین نیروی هوایی در جهان است و معمولا استفاده از آن سادهتر از بهکارگیری نیروی زمینی است.
با استفاده از جنگندههای پیشرفته و با توجه به این که سیستمهای پدافند ایران تا حدی تضعیف شده بودند، احتمال پیروزی بیشتر در نظر گرفته میشد.
همچنین این باور کلی وجود دارد که با حملات هوایی میتوان یک کشور را وادار به تسلیم کرد، که البته از نظر تاریخی درست نبوده است. برای مثال، در جنگ ویتنام این اتفاق نیفتاد و در دهه ۹۰ هم علیه عراق چنین نتیجهای حاصل نشد. در هر صورت، این کشورها تسلیم نشدند.
دلیلش این است که برای وادار کردن یک کشور به تسلیم یا شکست در میدان نبرد، معمولا به نیروی زمینی نیاز است. به همین دلیل، اگرچه از نیروی هوایی استفاده زیادی شده، اما باید تاکید کرد که نیروی هوایی ابزار بسیار موثری برای نابودی و تخریب است، ولی ابزار مناسبی برای دستیابی به نتایج سیاسی نیست و همانطور که گفته شد، برای این منظور به نیروی زمینی نیاز است.
***آیا دونالد ترامپ ایدهای در مورد توانمندی ایران در مسدود کردن تنگه هرمز داشت؟
در مورد تنگه هرمز نیز همانطور که در پاسخ سوال اول گفته شد، با وجود اخطارهایی که داده شده بود، آقای ترامپ تصمیم گرفت این اقدام را انجام دهد، زیرا تصور میکرد که با یک عملیات هوایی گسترده و اجرای چیزی که به آن «شوک و بهت» گفته میشود، میتوانند طرف مقابل را غافلگیر کرده و وادار به تسلیم کنند.
اما برخلاف این پیشبینی و با وجود اخطارها، این تصمیم گرفته شد و ریسک آن پذیرفته شد. زمانی که تنگه هرمز بسته شد، مشخص شد که ایران هم توانایی انجام این کار وجود دارد و هم اراده سیاسی آن را و خسارت زیادی به آمریکا پس از بسته شدن تنگه هرمز وارد شد.
*** دستکم گرفتن توان جنگ از سوی ایران چه آسیبی به تجهیزات پیشرفته آمریکایی میزند؟
هدف این بوده که پایگاههای آمریکا که پیشتر بهعنوان یک امتیاز برای کشورهای عربی حوزه خلیج فارس محسوب میشدند، به یک هزینه و مسئولیت تبدیل شوند. به این معنا که دیگر منفعتی برای این کشورها نداشته باشند و حتی به یک نقطه ضعف برای آنها تبدیل شونددر مورد این که آیا توان نظامی ایران دستکم گرفته شده بود و این موضوع چه آسیبی به تجهیزات پیشرفته آمریکایی وارد کرد، باید گفت که بله، به نظر میرسد این توان دستکم گرفته شده بود، زیرا به همین دلیل هم حمله صورت گرفت. در ماهها و حدود یک سال گذشته بارها شنیده شده که گفته میشود ایران در ضعیفترین موقعیت خود قرار دارد. این نوع بیان به این معناست که القا میشود یک حمله نظامی سریع و موفق خواهد بود و طرف مقابل یا شکست میخورد یا تسلیم میشود.
اما معمولا از نظر تاریخی، طرفهای درگیر در جنگ تواناییها و اراده یکدیگر را دستکم میگیرند. به همین دلیل، آمادگی واقعی طرف مقابل برای جنگ بهدرستی ارزیابی نمیشود. همانطور که مشاهده شد، این ارزیابیها نادرست بود.
برای مثال، در جنگ ۱۲ روزه سال گذشته که اسرائیل حمله کرد، حدود یک روز طول کشید تا ایران پاسخ دهد، در حالی که در جنگ فعلی، تنها چند ساعت پس از حملات اولیه، پاسخ ایران آغاز شد. این نشان میدهد که آمادگی وجود داشته، نقشههای جنگی از قبل آماده بوده و احتمال وقوع جنگ پیشبینی شده بود.
هنوز زود است که نتایج بلندمدت جنگ را پیشبینی کنیم
***فکر میکنید این جنگ چه تاثیر بلندمدتی بر اتحادها و تکیه امنیتی به آمریکا در سه منطقه اروپا، خلیج فارس و شرق آسیا بر جا گذاشت؟
در مورد تاثیر این اقدامات بر اهداف ایران در جنگ، به نظر میرسد هدف این بوده که پایگاههای آمریکا که پیشتر بهعنوان یک امتیاز برای کشورهای عربی حوزه خلیج فارس محسوب میشدند، به یک هزینه و مسئولیت تبدیل شوند. به این معنا که دیگر منفعتی برای این کشورها نداشته باشند و حتی به یک نقطه ضعف برای آنها تبدیل شوند. هدف ایران از حمله به این پایگاهها چنین چیزی بوده است.
در مورد این که تأثیر نهایی این اقدامات چه خواهد بود، به نظر میرسد که حداقل هدف کوتاهمدت همین بوده است. درباره آینده، نمیتوان با قطعیت نظر داد. از یک سو، گزارشهایی منتشر شده، از جمله گزارشی از روزنامه فایننشال تایمز، مبنی بر این که اسرائیل یک سیستم پدافند لیزری به امارات متحده عربی ارسال کرده است. به نظر من، در بلندمدت این تحولات احتمالاً تأثیر مثبتی بر روابط امنیتی نخواهند داشت، هرچند این تنها یک حدس است.
در پایان باید گفت که این ارزیابی قطعی نیست و ممکن است نتیجه برعکس شود و حتی باعث شود که آمریکا و کشورهای عربی روابط نظامی خود را بیش از پیش تقویت کنند. آینده این موضوع هنوز مشخص نیست.
۳۱۲
